NGANEA (NOVEL)

1. NGANEA NDI MINI?
Manwalwa a nganea ndi ane a talutshedza vhutshilo ha vhaanewa nga u tou anetshela. Manwalwa aya o lapfa, nahone o khethekanywa nga dzindima. Vhaanewa vho tea u vha vhathihi u bva mathomoni u swika mafheloni a bugu, zwa ḓi nga sa mafhungo a anetshelwaho a tshi tea u vha na vhushaka u bva mathomoni u swika mafheloni. Izwi zwi konadzea musi ho konwa u vhekanywa zwavhuḓi tshivhumbeo, zwiga na zwiitei.

2. THERO (THEME)
Thero ya nganea ndi zwine muṅwali a tama u kaidza vhavhali kana u vha tutuwedza kha kutshilele kwavho.Thero ndi Tshipiḓa tshine tsha bveledza zwine muṅwali a ṱoḓa u zwi rathisela kha vhavhali. Vhunga thero i yone nḓivho na Muṱoḓo wa mafhungo, i tea u vha yo dzumbamaho nahone i tea u tou ṱoḓwa nga vhavhali musi vha tshi khou sengulusa nganea iyo. Zwine thero ya zwi kwama ndi:

-Vhuvemu
-Vhundenwa
-U pomoka vhuloi
-Vhubva
-Vhuhovheleli
-Vhudakwa
-Vhurereli
-Vhupombwe
-Vhudabadaba
-Zwa polotiki na zwiṅwe.

3. PULOTO (PLOT)
Puloto ndi ndila ine muṅwali a lunzhedza ngayo mafhungo. Puloto ndi mudzedze kana ndunzhendunzhe ya mafhungo.Zwoṱhe zwi iteaho buguni zwi fanela u tevhekana nga u sielana, zwa dovha hafhu zwa tutshelana na zwifhinga zwine zwa khou bvelela ngazwo. Uri puloto i vhe ya vhuḓi i tea u mona na mubvumbedzwa dendele na zwiito/zwiwo zwoṱhe zwi bvelelaho khae.

Zwipiḓa zwa puloto ndi zwi tevhelaho:

(I) Mathomele (Exposition): Afha ndi hune muṅwali a bveledza vhaanewa vhahulwane, thaidzo dzavho na fhethuvhupo. Thaidzo dza vhaanewa dzi mbo ḓi bveledza khuḓano kha tshenetshi Tshipiḓa.

(II) Kubveledzele kwa mafhungo (Complication): Musi khuḓano ye ya diswa nga thaidzo dza vhaanewa i tshi thoma u hula, mafhungo na one a vha a tshi khou andadzea. Afha ndine ra mbo divhesesa vhaanewa na vhushaka vhukati havho. Ri tanganesa na muanewa dendele ane a vha a tshi khou lingedza nga ndila dzoṱhe u tandulula thaidzo yawe. Ndi kha itshi Tshipiḓa hune thaidzo dza vhabvumbedzwa dza mbo ḓi bveledza vhukhakhi, vhutudzi, vhufhura na dziphambano.

(III) Maṱhakheni (Climax): Tshipiḓa itshi ndi tshiuludza tsha mafhungo. Ndi hune mafhungo a takadza lwa tshoṱhe arali nganea litakadzambilu, kana a pfisa vhuṱungu lwa tshoṱhe arali bugu i likhaulambilu. Kanzhi kha itshi Tshipiḓa hu bvelela dzimpfu, minyanya, dzinndwa, u bvela khagala ha zwiphiri, matungu na zwiṅwe.

(IV) Thasululo (Denouement): Musi ri tshi bva mathakhethakheni mafhungo a mbo ḓi tou rothola e thoyoyo! Mafhungo a mbo swika magumoni, ra kona u vhona uri zwiwo zwoṱhe zwo diswaho nga khuḓano zwo ri swikisa ngafhi. Ndi hune ra kona u vhona hone u tandululea ha thaidzo ya muanewa dendele na he vhapikisi na vhaluṱanyi vha fhelela hone.

4. VHAANEWA (CHARACTERS)
Vhaanewa vha tea u olwa nga ndila ine vha si fhambane na vhane ra ṱangana navho vhutshiloni. Muanewa u vhonala zwine a vha zwone hu tshi tou bulwa kana nga zwiito zwawe. Tshaka dza vhaanewa ndi dzi tevhelaho:

a) Muanewa dendele (Protagonist/Main character): Ndi ene muanewa muhulwane ane mafhungo oṱhe a bugu a mu kwama. Ndi ene a itaho uri bugu i bvele phanḓa ngauri zwiwo zwoṱhe zwi mona nae.

b) Muluṱanyi (Tritagonist): Uyu ndi ene a lwisaho dendele na mupikisi. Ndi muya murwela hoṱhe ngauri a tshi ṱangana na dendele u diita wa khwine ngeno a tshi khou fhedzela dendele makandani. Mazwifhi a uyu muanewa a ita uri vhaiṅwe vhaanewa vha lwe nga tshavho.

c) Mupikisi (Antagonist): Uyu tshawe ndi u lingedza nga ndila dzoṱhe uri a pfise vhuṱungu muanewa dendele. Khae ahuna tshivhuya tshi itwaho nga dendele, u ṱoḓa u phusukanya vhutshilo ha dendele.

d) Vhaanewa zwavho/vhathusi (Secondary characters): Avha ndi vhaanewa vha itaho uri mafhungo a bvele phanḓa vhunga bugu i nga si kone u bvela phanḓa nga vhaanewa vhararu fhedzi vho bulwaho afho nṱha. Vhenevha ndi vhane hu si ambeswe ngavho nahone vha dzheniswa fhala na fhala u tou itela uri mafhungo a kone u bvela phanḓa.

5. KHUḒANO (CONFLICT)
Musi vhathu vhavhili kana zwigwada zwivhili zwi sa khou andana ri ri hu na khuḓano. Khuḓano i nga vha ya nga ngomu (hune vhathu vha lwa nga mihumbulo) kana ya vha ya nnda (hune vha tou semana kana ha shuluwa malofha zwwi tshi khou vhonala).
Kanzhi khuḓano i vha hone vhukati ha vhukriste na mvelele kana vhukati ha sialala na musalauno.

6. FHETHUVHUPO NA TSHIFHINGA (PLACE,SPACE & TIME)
Fhethuvhupo ndi afho hune mafhungo a khou bvelela hone. Hu nga vha mahayani (sa Nnḓu dza mahatsi) kana dzidoroboni (sa u ya mushumoni nga tshidimela) . Hu nga vha Venḓa ḽa mulovha (sa u lisa zwifuvho, u ya mulamboni nz.) kana Venḓa ḽa musalauno (sa u ya hodelani, u vhiga mulandu mapholisani nz.)Tshifhinga tshi tea u tshimbilelana na fhethuvhupo.

7. LUAMBO NA TSHITAELA (LANGUAGE & STYLE)
Luambo lu shumiswaho nga muṅwali lu fanela u vha lwo kunaho lwa dovha lwa vha lwa vhuḓi. Lu fanela u pfuma maipfi a vhuḓi, maambele na mirero. Luambo lu tea u vha lwone-lwone, lu si vangiwe nga dziṅwe nyambo.

Ndila ine muṅwali a i shumisa musi a tshi sumbedza vhupfa na mihumbulo yawe kha nganea ivhidzwa uri ndi tshitaela. Tshitaela tshi dovha hafhu tsha kwama zwi tevhelaho:

Luambo lu fanela u tea: a) muanewa

b) nzulele ya zwithu
c) fhethuvhupo
d) tshifhinga
e) dakaloni kana zwililoni/nndwani