NGANEA-PFUFHI (SHORT STORY)

1.NGANEAPFUFHI NDI MINI?
Nganeapfufhi ndi manwalwa ane a tea u vha mapfufhi. Manwalwa aya a fanela u vha na Muṱoḓo muthihi u ri isaho kha mafhungo mahulwane. Vhavhali vhayo vha fanela u nyanyulea nga miswaswo i vha tokonyaho. Mafhungo a hone a fanela u bvelela nga tshifhinga tshipfufhi, a mbo ri bveledzela na thero ine ya tea u vha nthihi. Uri i tutule dzangalelo ḽa vhavhali, nganeapfufhi i fanela u mbo ḓi thoma na u takadza, hu tshi khou shumiswa TshiVenḓa tsho kunaho.

Mafhungo ho ngo tea u mbo ḓi buletshedzwa nga ṱhoho ya nganea ngauri arali ṱhoho ya bvela khagala uri hu khou ḓo ambwa ngani, vhavhali vha ḓo mbo ḓi tutshelwa nga dzangalelo ḽa u vhala. Zwi amba uri ṱhoho i tea dzumbama uri vhavhali vhavhe na dzangalelo ḽa u ṱoḓa u ḓivha uri i ri disela mafhungo-ḓe.

2. TSHIVHUMBEO

Mathomo

Muṅwali o tea u ri bveledzela muanewa dendele na thaidzo yawe mafhungo a tshi kha ḓi tou thoma. Izwi u tea u zwi bveledza kha phara ya u thoma. Mathomele a nganeapfufhi o tea u kunga uri musi muvhali a tshi vhala mathomelo a delwe nga dzangalelo ḽa u i vhala a tshi ya phanḓa .

Vhukati

Tshipiḓa itshi ndi tshine tsha vha na zwipiringedzi zwinzhi zwine zwa lingedza u thithisa muanewa muhulwane musi a tshi khou lingedza u tandulula thaidzo ine a vha nayo. Izwi zwi mbo ita uri muanewa uyu a didine vhukuma kha u phusukanya zwipiringedzi izwi.

Maṱhakheni

Itshi ndi Tshipiḓa tshine tsha sumbedza hune mafhungo a khou dina lwa tshoṱhe. Ndi Tshipiḓa tshine arali muvhali e khatsho khali i nga swa tshivhasoni ngauri zwi a konda vhukuma u litsha u vhala musi u kha itshi Tshipiḓa.

Afha ndi hune zwithu zwa naka lwa tshoṱhe kana zwa vhifha lwa tshoṱhe. Zwoṱhe zwe zwa vha zwi tshi khou bvelela u bva mathomoni zwi mbo ḓi balea kana u thathaba henefha. Ndi Tshipiḓa tshine kanzhi mbilu ya muanewa ya rula kana mbado ya shumiswa. Arali i nganeapfufhi ya litakadza mbilu, muvhali u sea a vhuya a fhirelelwa.

Magumo

Mafhungo e a vha a tshi khou bvelela kha Tshipiḓa tsha Maṱhakheni a mbo ḓi rothola kha itshi Tshipiḓa. Ndi Tshipiḓa tshine ha vha na thasululo ya mafhungo oṱhe nga u angaredza. .Muṅwali kha itshi Tshipiḓa ha ngo tea u ambesa. Mafhungo a tea u vha mapfupfi, nahone a fanela u ri sia muyani. Ndi rine vhavhali rine ra ḓo sala ri tshi difhedzisela nga u tou humbulela zwine zwa nga vha zwo itea.

3. MUDZEDZE MUTHIHI (MUṰOḒO)

Nganeapfufhi i tea u tevhela mudzedze/Muṱoḓo muhulwane u teaho u randa nga vhukati ha nganeapfufhi. Zwoṱhe zwi iteaho zwi fanela u livhana nawo. A ro ngo tea u pfa muṅwali a tshi vho amba nga zwiṅwe zwi sa tutshelani na mafhungo mahulwane a nganeapfufhi. Ri nga tou ri muṅwali ha ngo tea u mona-mona musi a tshi bveledza mafhungo awe.

4.VHAANEWA Nṱha

Nganeapfufhi a yo ngo tea u vha na vhaanewa vhanzhi, ri ngari avho ngo tea u paḓa tshanḓa. ndi ene ane ra ḓi vha ri tshi khou pfesa nga hae. Muanewa mahulwane ndi ene ane ra fanela u tangananae u fhirisa vhaiṅwe. Muṅwali u fanela u tou ri divhadza vhaanewa a si anze u ri vhudza nga ha zwivhumbeo zwavho na divhazwakale dzavho. Muanewa muhulwane u tea u vhonala nga zwine a amba na zwine a ita. Vha tevhelaho ndi vhanewa vhahulwane vha nganeapfufhi:

1, Muanewa muhulwane
Muanewa uyu ndi ane zwoṱhe zwi iteaho kha nganea zwa dzunguluwa nae. Ahuna tshiwo tshi sa mu kwami kha nganeapfufhi

2. Muluṱanyi
Hoyu ndi muanewa ane a vha muya murwelahoṱhe, u ya hune zwithu zwa naka hone fhedzi. Musi a tshi vhona muanewa muhulwane u ṱoḓa u diita wa khwine nga u sasaladza vhaiṅwe, ngeno a tshi dovha a sasaladza muanewa muhulwane e na vhaiṅwe.

3.Mupikisi

Muanewa uyu ndi ane a sa tode u vhona muanewa muhulwane a tshi tshila zwavhuḓi. Tshawe ndi u tovholana na muanewa muhulwane.

5. MUFHINDULANO
Kha bugu ya nganeapfufhi hu na hune muṅwali a tou ri talutshedza na hune vhaanewa vha tou diambela. Muanewa muhulwane na thaidzo yawe vha bveledzwa kha mathomele nge muṅwali a tou ri talutshedza kana nge ra tou pfa mufhindulano wa vhaanewa. Mbumbo dza vhaanewa, thaidzo dzavho, fhethu na nzulele zwi bveledzwa nga wone mufhindulano.

6. LUAMBO NA TSHITAELA
Mafhungo a nganeapfufhi a tea u anetshelwa sa ala a lungano. Tshivhumbeo tsha luambo tshi tea u vha tsha drama. Lwashu luambolu vha lwa vhuḓi musi lwo shevhedzwa nga maidoma, mirero na zwifanyiso zwa muhumbulo.

7. U TUTULA DZANGALELO
Vhavhali vha nganeapfufhi vha tea u tutulwa dzangalelo u bva mathomoni a mafhungo u swika magumoni. Ṱhoho ya nganea ndi tshithu tsha u thoma tsho teaho u tutula dzangalelo ḽa vhavhali. Ndi ngazwo ṱhoho iyo i songo tea u tou bvela khagala uri hu khou ḓo ambwa nga mini, ngauri vhavhali vha ḓo vha na gonova ḽa u vhala arali vha nga wana ṱhoho i no buletshedza zwi no khou ḓo ambwa.

8. FHETHUVHUPO NA TSHIFHINGA
Fhethuvhupo na tshifhinga zwi tshimbila zwoṱhe.

Fhethuvhupo: afha ndi hune mafhungo a khou bvelela hone, nahone hu fanela uvha fhethu hu tendiseaho na u tea nganea. Hu nga vha ḓoroboni kana mahayani.

Tshifhinga: itshi ndi tshikhathi tshine zwiwo zwa khou bvelela ngatsho. Zwi nga vha zwi tshi khou bvelela tshifhingani tsha zwino kana tsha kale.

U ṱangana ha fhethuvhupo na tshifhinga hu ita uri wane nganeapfufhi i tshi khou amba nga Venḓa ḽa namusi kana makhuwani kha tshifhinga tsha kale.

9. VHUPFUFHI HA NGANEAPFUFHI
Nganea yo tea u vha pfufhi vhukuma, fhedzi lu si lwa maanea a siatari lithihi. A yo ngo tea u tuwa i tshi dzhenisa manwe mafhungo ane a sa tou vha na mushumo. I fanela u ri talutshedza nga tshiwo tshenetsho tshithihi fhedzi tshine ya khou ṱoḓa u ri vhudza ngatsho.

10. U SIA MUYANI
Bugu ya nganea i takadza musi i tshi sia vhavhali muyani uri vhone vhane tou dihumbulela zwine zwa nga vha zwo sala zwi tshi itea u fhelani ha nganeapfufhi. I tea u sia muyani lune muvhali a nga kona u isa phanḓa na ṅwala iṅwe nganeapfufhi nga mafhungo ane a khou tou humbulela uri a nga vha o bvelela.