ḒIRAMA (DRAMA)

Aya ndi manwalwa ane vhatambi vha fhindulana nga vhone vhane. Hune muṅwali wa aya manwala a tou talutshedza ndi u bula hune mafhungo a khou bvelela hone, tshifhinga na vhatambi - kha bono linwe na linwe. Zwiṅwe zwoṱhe vhatambi vha tou dibveledzela zwone nga mufhindulano.

2.TSHAKA DZA ḒIRAMA
Manwalwa a dirama a na tshaka nnzi dzo fhambanaho. Idzo tshaka ndi dzi tevhelaho:
a) Maseo/Tsengenedzi (Comedy): Ndi dirama ine vhavhali vhayo vha i vhala mbilu dzo rula ngauri i takadza u bva mathomoni u swika magumoni. Muvhali u sea lune a dihangwa kana a bvisa na mitodzi.
b) Tsengenedzi-likhaulambilu (Comedy-tragedy): Kha dirama iyi mafhungo a thoma a tshi khou takadza kana u seisa, fhedzi-ha a vho swika hune a pfisa vhuṱungu kana u lidza.
c) Likhaulambilu-tsengenedzi (Tragedy-comedy): Afha mafhungo a thoma a tshi pfisa vhuṱungu kana u lidza, hone a vho guma nga u takadza kana u seisa.
d) Likhaulambilu/Zwililo (Tragedy): Dirama iyi ndi ine khayo zwithu zwa konda u bva mathomoni u swika magumoni. Mutambi dendele ha ḽi lu difhaho na khathihi. Kanzhi zwithu zwi konda lune zwa guma ho shuluwa malofha, ho fa vhathu kana ho valelwa vhathu dzhele.
e) Fasi (Farce): Zwi tambwaho kha iyi dirama a zwi tou vha na sia, tshayo ndi u anza maseo.
f) Vhulombo (Melodrama) Iyi a yo ngo tou fhambana na likhaulambilu. Hu na u vhaisala mbilu hu vhaho hone nga ndila dzo fhambanaho.

3.FHETHUVHUPO NA TSHIFHINGA
Fhethuvhupo ndi hune mafhungo a litambwa a khou itea hone. Afho fhethu hu nga vha mahayani,milamboni, malisoni kana dzidoroboni. Fhethuvhupo hu dovha hafhu ha tea u vha fhethu ha vhukuma hu divhiwaho nga vhathu. A ho ngo fanela u ambwa nga shango kana kusi kune ku sa divhee.
Musi dirama i tshi tambiwa hu tea u vha na tshifhinga tshine ya khou tambwa ngatsho; hu nga tshifhingani tsha zwino kana tshifhingani tsha kale.

4.PULOTO
(a) Mathomele (Exposition): Kha luta lwa u thoma ndi hune muṅwali a bveledza vhaanewa vhahulwane, thaidzo dzavho na fhethuvhupo. Thaidzo dza vhaanewa dzi mbo ḓi bveledza khuḓano kha tshenetshi Tshipiḓa.

(b) Kubveledzele kwa mafhungo (Rising action): Musi khuḓano ye ya diswa nga thaidzo dza vhaanewa i tshi thoma u hula, mafhungo na one a vha a tshi khou andadzea. Kha luta lwa vhuvhili ndi hune ra mbo divhesesa vhaanewa na vhushaka vhukati havho. Ri tanganesa na muanewa dendele ane a vha a tshi khou lingedza nga ndila dzoṱhe u tandulula thaidzo yawe. Ndi kha itshi Tshipiḓa hune thaidzo dza vhabvumbedzwa dza mbo ḓi bveledza vhukhakhi, vhutudzi, vhufhura na dziphambano.

(c) Maṱhakheni (Climax): Tshipiḓa itshi ndi tshiuludza tsha mafhungo. Ndi hune mafhungo a takadza lwa tshoṱhe arali i dirama ya litakadzambilu, kana a pfisa vhuṱungu lwa tshoṱhe arali i likhaulambilu. Kanzhi kha itshi Tshipiḓa hu bvelela dzimpfu, minyanya, dzinndwa, u bvela khagala ha zwiphiri, matungu na zwiṅwe.

(d) Thasululo (Denouement): Musi ri tshi bva mathakhethakheni mafhungo a mbo ḓi tou rothola e thoyoyo! Mafhungo a mbo swika magumoni, ra kona u vhona uri zwiwo zwoṱhe zwo diswaho nga khuḓano zwo ri swikisa ngafhi. Ndi hune ra kona u vhona hone u tandululea ha thaidzo ya muanewa dendele na he vhapikisi na vhaluṱanyi vha fhelela hone.Thaidzo ya mutambi dendele i mbo tandululwa henefha.

5.THERO
Thero ya dirama ndi zwine muṅwali a tama u kaidza vhavhali kana u vha tutuwedza kha kutshilele kwavho.Thero ndi Tshipiḓa tshine tsha bveledza zwine muṅwali a ṱoḓa u zwi rathisela kha vhavhali. Vhunga thero i yone nḓivho na Muṱoḓo wa mafhungo, i tea u vha yo dzumbamaho nahone i tea u tou ṱoḓwa nga vhavhali musi vha tshi khou sengulusa dirama iyo. Zwine thero ya zwi sanda ndi: vhudabadaba, vhugevhenga, vhukwila nz.

6.VHAANEWA Nṱha
a) Muanewa dendele (Protagonist/Main character): Ndi ene muanewa muhulwane ane mafhungo oṱhe a bugu a mu kwama. Ndi ene a itaho uri bugu i bvele phanḓa ngauri zwiwo zwoṱhe zwi mona nae.

b) Muluṱanyi (Tritagonist): Uyu ndi ene a lwisaho dendele na mupikisi. Ndi muya murwela hoṱhe ngauri a tshi ṱangana na dendele u diita wa khwine ngeno a tshi khou fhedzela dendele makandani. Mazwifhi a uyu muanewa a ita uri vhaiṅwe vhaanewa vha lwe nga tshavho.

c) Mupikisi (Antagonist): Uyu tshawe ndi u lingedza nga ndila dzoṱhe uri a pfise vhuṱungu muanewa dendele. Khae ahuna tshivhuya tshi itwaho nga dendele, u ṱoḓa u phusukanya vhutshilo ha dendele.

d) Vhaanewa zwavho/vhathusi (Secondary characters): Avha ndi vhaanewa vha itaho uri mafhungo a bvele phanḓa vhunga dirama i nga si kone u bvela phanḓa nga vhaanewa vhararu fhedzi vho bulwaho afho nṱha. Vhenevha ndi vhane hu si ambeswe ngavho nahone vha dzheniswa fhala na fhala u tou itela uri mafhungo a kone u bvela phanḓa.

7. KHUḒANO
Khuḓano ndi tshone tshithu tshihulwane kha dirama. Ndi yone i itaho uri bugu i kone u bvela phanḓa. Khuḓano dzo ya nga u fhambana ngauri hu na khuḓano ya ngomu na khuḓano ya nnda.Khuḓano iyi i bveledzwa nga mufhindulano, nahone i tevhelea zwavhuḓi musi ho sedzeswa puloto.

Khuḓano ya ngomu
1. Ya muhumbulo (musi mutambi a tshi lwa na mihumbulo mivhili kana yo vhalaho). Afha mutambi a nga lwa na :
*mihumbulo mivhili ya zwivhuya (aproach-aproach conflict) tsumbo; mutambi a sa ḓivhi uri a khethe mini kha mushumo we a u wana na bazari ye a i wana ya u ya u fhedzisa pfunzo dzawe seli.
*muhumbulo wa zwivhuya na wa zwivhi (aproach-avoidance conflict) tsumbo; mutambi otholiwa vhugalaphukha fhedzi a tshi ofha zwipuka.
*mihumbulo mivhili ya zwivhi (avoidance-avoidance conflict) tsumbo; mutambi a tshi khou ṱoḓiwa nga mapholisa kha shango ḽa hawe, hone hune a vhona a tshi nga shavhela hone hu fhethu hu dzulaho vhathu vhe a vhuya a vha tshinyadza.

2. Ya vhutali (musi vhatambi vha tshi lwa nga u shumiselana vhutali kha u kundana ha zwiṅwe-vho.

Khuḓano ya nnda

1. Ya tsemano (vhathu vha tshi semana zwi khagala)
2. Ya maanḓa (vhatambi vha a rwana, u remana nz.)
3. Ya manditi (musi vhatambi vha tshi pomokana vhuloi)

8. LUAMBO NA TSHITAELA Nṱha
Luambo lu shumiswaho nga muṅwali lu fanela u vha lwo kunaho lwa dovha lwa vha lwa vhuḓi. Lu fanela u pfuma maipfi a vhuḓi, maambele na mirero. Luambo lu tea u vha lwone-lwone, lu songo vangiwaho nga dziṅwe nyambo.

Ndila ine muṅwali a i shumisa musi a tshi sumbedza vhupfa na mihumbulo yawe kha dirama i vhidzwa uri ndi tshitaela. Tshitaela tshi dovha hafhu tsha kwama zwi tevhelaho:

Luambo lu fanela u tea: a) mutambi

b) nzulele ya zwithu

c) fhethuvhupo

d) tshifhinga

e) dakaloni kana zwililoni/nndwani

9. U TAMBEA
Dirama ndi manwalwa o teaho u kona u tambea tshiteidzhini. muṅwali ha ngo tea u bveledza vhatambi vhawe vha tshi khou ita zwithu zwi sa koni u tambea kha tshiteidzi, sa u nga vhatambi vhane vha khou gonya thavha. Izwi a nga zwi bveledza zwi tshi kho tou ambiwa nga mubvumbedzwa uri mukene o gonya thavha ngauuri zwi nga konda vhukuma u sumbedza mutambi a tshi khou gonya thavha e tshiteidzhini.

10. MUFHINDULANO
Tshiga tsha mufhindulano ndi tshone tshihulwane vhukuma kha manwalwa a dirama. Vhatambi vha tea u pfala nga mufhindulano musi vhe tshiteidzhini. Ndi nga mufhindulano hune zwithu zwi ngaho u nyanyulea, u vhaisala mbiluni, zwiphiri na u sa andana zwa bveledzwa khagala. Ri tea hafhu u ḓivha zwine mutambi a vha zwone (vhuhali kana vhulenda) nga mufhindulano, nahone u tea u yelana na minwaha ya mubvumbedzwa - ri nga si pfe ṅwana wa tshikolo a tshi khou amba nga u ya u vhonisa mungomeni.

11.TSENGENEDZO
Litambwa ḽo tea u sengenedza vhataleli uri vha si kumedze musi vha tshi khou ḽi talela. Vhatambi vho tea u bveledza zwi re kha manwalwa aya nga ndila ine vhataleli vha ḓo nyanyulea na u sengenedzea.